240
241
Zwanenwater met rondom struikgewas en geboomte, dat aangelegd was in
de zgn. Engelse landschapsstijl, die in de vorige eeuw (na de Franse
tijd!) mode was. We vermoeden dan ook, dat de duiventoren een onder
deel was van die aanleg. Volgens mevrouw Livestro, cultuurhistorica in
Amersfoort, is de tuin van Heiligenberg aangelegd in de vorige eeuw
door de tuinarchitecten Van Lunteren en Zocher. De laatstgenoemde
heeft in Utrecht veel plantsoenen aangelegd en kwam in 1836 met de
stad Amersfoort in contact, waar hij in 1842 zijn eerste opdracht
kreeg. Heeft Zocher in die tijd de tuin bij Heiligenberg aangelegd en
toen ook de duiventoren daarbij laten plaatsen? Helaas konden we dat
niet bevestigd krijgen.
In een artikel in het maandblad Heemschut (1978) wordt de I.R.B.D.N.
genoemd: Instituut voor Registratie en Bevordering van de Duiventil-
architectuur in Nederland. Die moeten toch iets weten? Op mijn schrij
ven aan dit instituut krijg ik echter geen antwoord. Inmiddels ter
ziele gegaan?
Dan naar het Registratiekantoor van het Kadaster te Utrecht. Dat
geeft een eerste houvast. Op kaart sectie E blad 1 C no 60 van 20
april 1876 staan op het betreffende gedeelte twee percelen geruit aan
gegeven. Hierin zijn de nummers 779 en 780 rood ingekleurd. No 779 is
duidelijk de duiventoren. Dus: gebouwd in 1876 of eerder!
Bij een later bezoek aan het Kadaster worden tegenstrijdige verklaring
en gegeven over de rode inkleuring (pas gebouwd, voor de belasting,
voor nadere beschrijving). Helaas zijn geen kaarten vóór 1876 aanwezig.
Die moeten op het Rijksarchief (ook te Utrecht) aanwezig zijn. Daar
laat men de oudste kadasterkaart uit 1832 zien: geen duiventoren. Op
een onduidelijke minuutkaart uit 1845 evenmin. Is de toren na 1832
(resp. 1845) gebouwd?
Op advies van het Rijksarchief duik ik in de archiefkelder van de ge
meente Leusden: alle jaarstukken tussen 1870-1880 nagegaan onder de
agendering: jaarlijkse opgave van stichting, herbouw, bijbouw e.d.
Deze opgaven werden bijgehouden t.b.v. de directe belastingen en be
waarder van de hypotheken. Geen resultaat. Vóór 1870 zoeken heeft geen
zin: deze administratie was toen pas ingesteld!
Nogmaals naar het kadaster: nu proberen via werkkaarten en overdrachts
registers wijzer te worden. Werkkaart no 60 met perceel 779 geeft als
oppervlakte 9 ca. wat precies klopt met de huidige afmetingen. Belang
rijker is een registratieacte van een boedelscheiding d.d. 13-12-1858.
In deze zeer uitgebreide acte over Heiligenberg komt bij de inventa
risatie de volgende zinsnede voor:
"nommer Zestig 60 toren groot twee en vijftig roeden twintig ellen -
52 20". Dus de toren stond er in 1858 al! (de maten slaan nu op het
omringende land). Ik krijg ook nog een kaartje uit 1838 te zien,
waar de toren niet op staat.
De conclusie is duidelijk: tussen 1838 en 1858 is de duiventoren ge
bouwd. Helaas blijkt het jaartal 1838 niet absoluut betrouwbaar te
zijn. Op nieuwe kaarten is de duiventoren n.l. ook niet aangegeven,
terwijl die toen wel bestond. Is er bij de nieuwe kaarten slordig
heid of nonchalance opgetreden? Dit kan echter ook in 1838 gebeurd
zijn.
Op het Kadaster zijn geen overdrachten (verkopen) gevonden tussen
1832-1858. Oudere kaarten liggen op het Rijksarchief, maar die blij
ken zeer moeilijk toegankelijk te zijn als er geen exacte gegevens
voorhanden zijn. Wel krijg ik een aantal tips:
a. Mevrouw Willmer van het Gemeentearchief te Utrecht heeft een boek
je geschreven over duiventorens. Het boekje was ons wel bekend,
maar we hoopten dat zij meer wist dan in haar boekje beschreven was.
Dat was helaas niet het geval. Zij verwijst mij op haar beurt naar
een deskundige op het gebied van tuin/parkaanleg in Wageningen.
Zij kent wel de tuinarchitect Zocher maar een duiventoren is van
hem niet bekend.
b. Van Heiligenberg is een huisarchief, dat in beheer is bij baronesse
H.A.van Hardenbroek-Snouck Hurgronje op het kasteel te Cothen.
Hierover later meer.
c. Op het gemeentearchief in Leusden moeten leggers per artikel aanwe
zig zijn vanaf 1832 tot ca. 1980, waarop de eigenaars aangegeven
zijn.
In het gemeentearchief blijken echter geen leggers te vinden te zijn.
Bij verdere navraag wordt gemeld, dat het bestand oude kadasterkaarten
slecht toegankelijk is, omdat alles door elkaar ligt. Een gemeentelijke
archiefbeheerder, die dit zou moeten verbeteren, ontbreekt helaas in de
gemeente. Toch in het gemeentearchief de jaren 1833-1847 nagegaan, maar
er is weinig te vinden over nieuwbouw. Het wordt zoeken in de speld-
hooiberg verhouding!
Wel blijkt, dat er in 1844 een overstroming in Leusden heeft plaats ge
vonden, die veel schade toebracht, maar dat is een ander onderwerp.
Informatie bij Flehite, Monumentenzorg, grondbedrijf en afdeling Monu
menten gemeente Amersfoort levert alleen vriendelijke welwillendheid op.
Ook op het Gemeentearchief van Amersfoort is men behulpzaam, maar he
laas geen bouw van een duiventoren.
Een tip van één van de commissieleden zet mij weer op het spoor van het
huisarchief van de familie Van Hardenbroek. Deze familie was immers
